Ինտելեկտուալները և իշխանությունը․ խոսակցություն Միշել Ֆուկոյի և Ժիլ Դելյոզի միջև

Միշել Ֆուկո—Մի անգամ մի մաոիստ ինձ ասաց․ «Ես հեշտորեն կարող եմ հասկանալ Սարտրի՝ մեր կողմ անցնելու դիտավորությունը․ ես կարող եմ հասկանալ նրա նպատակները և նրա ներգրավումը քաղաքականության մեջ, ես կարող եմ մասամբ հասկանալ Ձեր դիրքը, քանի որ Դուք միշտ հետաքրքրված եք եղել բանտարգելության խնդրով։ Բայց Դելյոզը հանելուկ է»։ Ես ապշած էի այս հայտարարությունից, քանի որ Ձեր դիրքը ինձ միշտ առանձնապես պարզ է թվացել:

Ժիլ Դելյոզ—Հավանաբար մենք տեսության ու պրակտիկայի մի նոր հարաբերություն վերապրելու ընթացքի մեջ ենք։ Մի ժամանակ պրակտիկան համարվում էր տեսության կիրարկություն (application)՝ հետևանք, այլ ժամանակներում այն կրում էր հակառակ իմաստ և պիտի ոգեշնչեր տեսությունը, անհրաժեշտ լիներ ապագա տեսական ձևերի ստեղծման համար։

Ամեն դեպքում, նրանց հարաբերությունը հասկացվում էր ամբողջականացման ձևով։ Մենք, սակայն, հարցը տեսնում ենք այլ լույսի ներքո։ Տեսության և պրակտիկայի հարաբերությունները շատ ավելի մասնակի ու բազմակտոր են։ Մի կողմից՝ տեսությունը մշտապես տեղային է և կապված սահմանափակ ասպարեզի հետ, և կիրարկվում է այլ ոլորտում՝ քիչ թե շատ իրենից հեռու։ Հարաբերությունը, որը կրում է տեսության կիրարկությունը, երբեք նմանության հարաբերություն չէ։ Մյուս կողմից՝ այն պահից, երբ տեսությունը անցնում է իր սեփական տարածություն, այն սկսում է հանդիպել արգելքների, պատերի ու խափանքների, որոնք պահանջում են նրա փոխարինումը այլ տիպի խոսույթով (discours) (այս խոսույթի միջով է, որ այն անհրաժեշտության դեպքում անցնում է ուրիշ տիրույթ)։ Պրակտիկան մի տեսական կետից մյուսին անցումների ամբողջություն է, և տեսությունը անցում է մի պրակտիկայից մյուսին։ Ոչ մի տեսություն չի կարող զարգանալ առանց պատի հանդիպելու, և պրակտիկան անհրաժեշտ է այս պատը ծակելու համար։ Օրինակ, Դուք սկսեցիք` տեսականորեն վերլուծելով բանտարգելության այնպիսի միջավայր, ինչպիսին հոգեբուժարանն էր XIX դարի կապիտալիստական հասարակությունում։ Ապա Դուք տեղեկացաք բանտարգելված մարդկանց՝ իրենց տեղը խոսելու անհրաժեշտության մասին, որ նրանք անցում գործարկեն (կամ, լավ, հակառակը․ Դուք արդեն իսկ անցում էիք նրանց նկատմամբ), իսկ այս մարդիկ գտնվում են բանտերում․ նրանք բանտերում են։ Այս հիմքի վրա էր, որ Դուք կազմակերպեցիք Բանտերի տեղեկատվության խումբը (G.I.P)[1], որի նպատակը հետևյալն էր․ ստեղծել պայմաններ, որոնցում բանտարկյալները կկարողանան իրենց տեղը խոսել։ Լրիվ սխալ կլիներ ասել, ինչը, ինչպես երևում է, ասում է մաոիստը, որ Դուք անցնում եք պրակտիկային՝ կիրառելով Ձեր տեսությունները։ Սա ոչ կիրարկում էր, ոչ բարեփոխման ծրագիր, ոչ էլ հարցախույզ՝ ավանդական իմաստով։ Այստեղ լրիվ ուրիշ բան կա․ անցումների համակարգ՝ ավելի մեծ ամբողջության, մասերի և կտորների բազմության մեջ, որոնք թե՛ տեսական են, թե՛ պրակտիկ։ Մեզ համար տեսաբան ինտելեկտուալը այլևս ենթակա չէ՝ ներկայացնող կամ ներկայացուցչական գիտակցություն։ Նրանք, ովքեր գործում ու պայքարում են, այլևս ներկայացված չեն ինչ-որ խմբի կամ արհմիության (syndicate) կողմից, որը յուրացնում է որպես նրանց գիտակցություն հանդես գալու իրավունքը։ Ո՞վ է խոսում և գործում։ Դա միշտ բազմություն է, անգամ անձի ներսում, ով խոսում ու գործում է։ Մենք բոլորս գրուպուսկյուլներ[2] ենք։ Ներկայացուցչությունը այլևս գոյություն չունի․ կա միայն գործողություն՝ տեսության գործողություն և պրակտիկայի գործողություն, որոնք ծառայում են որպես անցումներ և ցանցեր են ստեղծում։

Ֆուկո—Ինձ թվում է, որ ինտելեկտուալի քաղաքականացումը գալիս էր, ավանդականորեն, երկու բանից․ նրա՝ որպես ինտելեկտուալ դիրքը բուրժուական հասարակության, կապիտալիստական արտադրության համակարգի մեջ և գաղափարախոսության, որն այն արտադրում կամ պարտադրում է (նրա շահագործումը, թշվառությունը, մերժումը, հետապնդումը, մեղադրվելը ընդվզման գործողություններում, անբարոյականության մեջ և այլն), և նրա սեփական խոսույթի՝ այն մակարդակում, որում այն բացում էր որոշակի ճշմարտություն, քաղաքական հարաբերություններ գտնում այնտեղ, որտեղ դրանք անսպասելի էին։ Քաղաքականացման այս երկու ձևերը օտար չէին միմյանց, բայց պարտադիր չէին համընկնում։ Կար «անիծյալ» տեսակը, և կար «սոցիալիստ» տեսակը։ Այս երկու քաղաքականացումները հեշտորեն խառնվում էին իշխանությունների կողմից բռնի հակազդեցության պահերին՝ 1848-ից հետո, Կոմունայից հետո, 1940-ից հետո․ ինտելեկտուալը մերժված էր, հետապնդված հենց այն պահին, երբ «իրերը» ի հայտ էին գալիս իրենց «ճշմարիտության» մեջ, երբ արգելված էր ասել, որ թագավորը մերկ է։ Ինտելեկտուալն ասում էր ճշմարտությունը նրանց, ովքեր դեռ պիտի տեսնեին այն և նրանց անունից, ովքեր չէին կարող խոսել․ այստեղից էին նրա գիտակցությունն ու պերճախոսությունը:

Բայց վերջին իրադարձություններից հետո[3] ինտելեկտուալները հասկացան, որ զանգվածները գիտելիք ստանալու համար իրենց կարիքը չունեն, նրանք հրաշալիորեն, հստակորեն, դեռ իրենցից էլ լավ գիտեն, և նրանք շատ լավ են խոսում։ Բայց գոյություն ունի իշխանության համակարգ, որը կանգնեցնում է, արգելում է, անվավեր է դարձնում այս խոսույթն ու այս գիտելիքը, իշխանություն, որը ոչ միայն առկա է ցենզուրայի բարձրագույն օրինակներում, այլ նաև ինքն իրեն խորապես, նրբամտորեն պարտադրում է հասարակության ամբողջ համակարգին։ Իրենք՝ ինտելեկտուալները, իշխանության այս համակարգի մի մասն են․ «գիտակցության» և խոսույթի համար նրանց պատասխանատվության գաղափարը ինքին համակարգի մի մասն է։ Ինտելեկտուալի դերն այլևս ինքն իրեն «մի փոքր առաջ կամ մի փոքր կողք» դնելը չէ՝ բոլորի համր ճշմարտությունը ասելու համար, ավելին, այն պայքարելն է իշխանության ձևերի դեմ, որոնցում նա դրա առարկան է ու գործիքը «գիտելիքի», «ճշմարտության», «գիտակցության» և «խոսույթի» ոլորտում[4]։

Այս իմաստով տեսությունը չի արտահայտում, թարգմանում կամ ծառայում պրակտիկայի կիրարկությանը․ այն պրակտիկա է։ Բայց տեղային ու շրջանային, ինչպես Դուք ասացիք, ոչ ամբողջականացնող։ Սա պայքար է իշխանության դեմ, պայքար՝ բացահայտելու և քայքայելու իշխանությունն այնտեղ, ուր այն ամենից անտեսանելին է և դարանակալը։ «Գիտակցություն արթնացնելու» համար չէ, որ մենք պայքարում ենք (բավական ժամանակ է, ինչ զանգվածները տեղյակ են, որ գիտակցությունը գիտելիքի ձև է, և գիտակցությունը որպես ենթակայության հիմք բուրժուազիայի արտոնությունն է), բայց՝ իշխանության քանդման և տիրման համար, այն գործողություն է՝ առաջնորդող նրանց շրջանում, ովքեր պայքարում են իշխանության և, ոչ ապահով հեռավորությունից, իրենց լուսավորության համար։ «Տեսությունը» այս պայքարի շրջանային համակարգն է։

Դելյոզ—Այդպես է, տեսությունը ճիշտ նման է գործիքների տուփի։ Այն ոչինչ չունի անելու նշանակության հետ․․․Այն պիտի ծառայի, այն պիտի գործի։ Եվ ոչ իր համար։ Եթե չկան մարդիկ, որոնք օգտագործում են այն՝ սկած հենց տեսաբանից (որը, ապա, դադարում է տեսաբան լինել), ապա այն ոչինչ չարժի, կամ պահը հարմար չէ։ Տեսությանը չենք վերադառնում, այլ ստեղծում ուրիշները․ ուրիշները պիտի ստեղծվեն։ Հետաքրքիր է, որ մաքուր ինտելեկտուալի տակ անցնող մի հեղինակ՝ Պրուստն է այդքան հստակ դա ասել․ վարվեք իմ գրքի հետ դուրս ուղղված ակնոցի պես, լա՛վ, եթե այն ձեզ չի համապատասխանում, ուրիշը վերցրեք, ինքներդ գտեք ձեր գործիքը, որը անպայման կռվի գործիք է։ Տեսությունը չի ամբողջականացնում․ այն բազմապատկման գործիք է և նաև իրեն է բազմապատկում։ Իշխանությա՛ն բնույթն է ամբողջականացնել, և Դուք, Դուք ճշտիվ ասում եք՝ տեսությունը ի բնե իշխանության դեմ է։ Հենց որ տեսությունը վրիպում է այս կամ այն պահին, մենք հասկանում ենք, որ այն երբեք նվազագույն պրակտիկ արդյունքի չի բերի, եթե, իհարկե, չկարողանա ժայթքել լրիվ այլ տեղում։ Ահա թե ինչու է բարեփոխման գաղափարը այդքան հիմար և կեղծավոր։ Կա՛մ բարեփոխումը պատրաստվում է մարդկանց կողմից, ովքեր հավակնում են ներկայացուցիչ լինել և որոնք ուրիշների համար, ուրիշների անունից խոսելը մասնագիտություն են սարքում ու բերում իշխանության բաժանման, իշխանության բաշխման, որը հետևապես կրկնապատկում է մեծացած ճնշումը, կա՛մ դա բարեփոխում է՝ պահանջված նրանց կողմից, ում այն վերաբերում է, և սա արդեն բարեփոխում չէ, այլ հեղափոխական գործողություն, որը, իր մասնակիությամբ, հարցականի տակ է դնում իշխանության ամբողջականությունը և դրա հիերարխիան։ Սա անշուշտ երևում է բանտերում․ բանտարկյալների ամենաչնչին, ամենահամեստ պահանջը կարող է պարպել Պլևենի կեղծ բարեփոխումը[5]։ Եթե երեխաների բողոքները լսեին մանկապարտեզում, կամ պարզապես հարցերը, դա հերիք կլիներ պայթեցնելու ամբողջ կրթական համակարգը։ Անկասկած, մեր սոցիալական համակարգը չի կարող ոչինչ տանել․ սա երևում է նրա ծայրահեղ փխրունության մեջ ամեն կետում, նրա՝ համընդհանուր ճնշման կարիքի մեջ։ Իմ կարծիքով, Դուք առաջինն էիք, որ մեզ սովորեցրիք մի հիմնարար բան, թե՛ ձեր գրքերում, թե՛ պրակտիկայում․ ուրիշների համար խոսելու անպատշաճությունը։ Ուզում եմ ասել՝ մենք ծաղրում էինք ներկայացուցչությունը և ասում, որ այն ավարտվել է, բայց առաջ չէինք քաշում այս «տեսական» շրջման հետևանքները՝ գիտենալ, որ տեսությունը պահանջում է, որ մտահոգված մարդիկ վերջապես գործնականորեն խոսեն իրենց փոխարեն։

Ֆուկո—Եվ երբ բանտարկյալները սկսեցին խոսել, նրանք բանտի, քրեակատարողական համակարգի, արդարադատության իրենց իսկ տեսությունն ունեին։ Սա խոսույթի այն ձևն է, որն ի վերջո կարևոր է․ խոսույթ ընդդեմ համակարգի, բանտարկյալների և նրա՛նց հակառակ խոսույթը, ում մենք անվանում ենք հանցագործներ, և ոչ հանցագործության մասին մի տեսություն։ Բանտերի խնդիրը տեղային ու լուսանցքային է, քանի որ 100․000-ից շատ մարդ մեկ տարում չի անցնում բանտերով, և այսօր Ֆրանսիայում 300․000-400․000 մարդ է եղել բանտում։ Բայց այս լուսանցքային խնդիրը ցնցում է մարդկանց։ Ես զարմացել էի՝ տեսնելով, որ այս խնդիրը կարող էր հետաքրքրել այդքան շատ մարդկանց, որոնք երբևէ բանտում չէին եղել, զարմացել էի՝ տեսնելով, որ բոլոր նրանք, ովքեր երբևէ չէին լսել բանտարկյալների խոսույթը, կարող էին հեշտորեն հասկանալ նրանց։ Ինչպե՞ս սա բացատրել։ Արդյո՞ք այսպես չէ, որովհետև, ընդհանուր առմամբ, քրեակատարողական համակարգը այն ձևն է, որում իշխանությունը որպես իշխանություն իրեն ցույց է տալիս ամենից բացահայտ կերպով։ Ինչ-որ մեկին բանտ գցել, պահել նրան բանտում, զրկել նրան սննդից, ջեռուցումից, կանխել նրա ելքը, սիրով զբաղվելը և այլն․ սա իշխանության ամենից զառանցական արտահայտությունն է, որ կարելի է երևակայել։ Այն օրը խոսում էի մի կնոջ հետ, ով եղել էր բանտում, և նա ասում էր․ «Պատկերացրեք, որ քառասուն տարեկանում մի օր ինձ բանտում պատժել էին չոր հաց տալով»։ Այն, ինչ ազդում է այս պատմության մեջ, ոչ թե միայն իշխանության իրագործման մանկականությունն է, բայց նաև ցինիզմը, որով այն իրագործվում է որպես իշխանություն՝ ամենից վաղնջական, մանկական, ինֆանտիլ ձևով։ Երեխա ժամանակ սովորում ենք, թե ինչ է նշանակում նվազեցվել հացի ու ջրի։ Բանտը միակ տեղն է, ուր իշխանությունը արտահայտվում է իր մերկ վիճակում, իր ամենից չափազանցված ձևով, և իրեն արդարացնում է բարոյական իշխանությամբ․ «Ես լավ պատճառ ունեմ պատժելու, որովհետև դուք գիտեք, որ ոճիր է թալանելը, սպանելը․․․»։ Բանտերի մեջ այն է հետաքրքիր, որ թեկուզ մի անգամ իշխանությունը չի թաքցնում, չի դիմակավորում իրեն, այն բացահայտում է իրեն որպես բռնապետություն՝ մտցված չնչին մանրամասնությունների մեջ, այն ցինիկ է և միևնույն ժամանակ մաքուր և ամբողջությամբ «արդարացված», քանի որ դրա պրակտիկան լիովին կարող է բանաձևվել բարոյականության ներսում, որը շրջանակում է դրա գործածությունը․ դրա կոպիտ բռնապետությունը հետևապես երևում է որպես Բարու՝ Չարի վրա, կարգի՝ անկարգության վրա խաղաղ տիրապետություն։

Դելյոզ—Այո, և հակառակը հավասարապես ճիշտ է։ Ոչ միայն բանտարկյալների հետ վարվում են երեխաների պես, այլև երեխաների հետ վարվում են բանտարկյալների պես։ Երեխաները ենթարկվում են ինֆանտիլացման, որն օտար է նրանց։ Այս իմաստով ճիշտ է, որ դպրոցները մի փոքր բանտեր են, գործարանները մեծապես բանտեր են։ Բավական է նայել Ռենոյի մուտքին, կամ այլուր՝ երեք տոմս չիշիկ անելու համար օրվա մեջ։ Դուք գտնում եք Ջերեմի Բենթհեմի տեքստը XVIII դարից, որը հստակորեն բանտային բարեփոխում է առաջարկում․ հանուն այս բարձր բարեփոխման նա հաստատում է շրջանաձև համակարգ, որտեղ նորոգյալ բանտը ծառայում է որպես օրինակ և որտեղ անհատը դպրոցից աննկատ անցնում է գործարան, գործարանից բանտ և հակառակը։ Սա է բարեփոխականության, բարեփոխված ներկայացուցչության էությունը։ Որպես հակադրություն, երբ մարդիկ սկսում են խոսել և գործել իրենց անունից, նրանք չեն հակադրում իրենց մի ներկայացումը ուրիշին, նրանք չեն հակադրում այլ ներկայայացուցչությունը իշխանության սխալ ներկայացուցչությանը։ Օրինակ, ես հիշում եմ, որ Դուք ասում էիք, որ չկա ժողովրդական արդարադատություն ընդդեմ արդարադատության․ դա տեղի է ունենում այլ մակարդակում[6]։

Ֆուկո—Կարծում եմ, որ ատելության տակ, որ մարդիկ ունեն արդարադատության, դատավորների, դատարանների, բանտերի հանդեպ, պարզապես ավելի լավ ու արդար արդարադատության գաղափարը չէ, այլ նախ և առաջ մի եզակի ըմբռնում, որ իշխանությունն իրագործվում է ի վնաս ժողովրդի։ Արդարադատության դեմ պայքարը պայքար է ընդդեմ իշխանության, և չեմ կարծում, թե այն պայքար է անարդարության դեմ, արդարադատության անարդարության դեմ և հանուն արդարադատական համակարգի ավելի լավ իրագործման։ Այնուամենայնիվ ապշեցնող է, որ ամեն անգամ, երբ տեղի են ունեցել ապստամբություններ, ընդվզումներ և խռովություններ, հարձակման թիրախը եղել է արդարադատության համակարգը՝ հարկային համակարգի, բանակի և իշխանության այլ ձևերի հետ մեկտեղ։ Իմ հիպոթեզն այն է, չնայած սա պարզապես հիպոթեզ է, որ ժողովրդական դատարանները, օրինակ՝ Հեղափոխության ժամանակ, միջոց էին զանգվածների հետ միավորված մանր բուրժուազիայի համար՝ վերականգնելու, վերագտնելու արդարադատության դեմ պայքարի շարժումը։ Եվ վերագտնելու համար էլ առաջարկված է այս համակարգը, որը հղվում է մի արդարադատության, որը կարող է արդար լինել, մի դատավորի, որը կարող է արդար վճիռ կայացնել։ Դատարանի ձևաչափն իսկ պատկանում է արդարադատության մի գաղափարախոսության, որը հատուկ է բուրժուազիային։

Դելյոզ—Եթե մենք դիտարկենք ներկա իրավիճակը, իշխանությունը պարտադիր ամբողջական կամ ընդհանրական տեսիլ ունի։ Ուզում եմ ասել, որ ներկա ճնշման բոլոր ձևերը, որոնք բազում են, հեշտորեն ամբողջականացման են ենթարկվում իշխանության տեսակետից․ ներգաղթյալների դեմ ռասիստական ճնշումը, ճնշումը գործարաններում, ճնշումը ուսման մեջ, երիտասարդության դեմ ճնշումն առհասարակ։ Եվ պետք չէ միայն Մայիս 68-ի հակազդեցության մեջ փնտրել այս բոլոր ձևերի միասնությունը, այլ մեծ մասով մեր ապագայի նախապատրաստման և կազմակերպման մեջ։ Ֆրանսիական կապիտալիզմը գործազրկության «թափանիվի» կարիք ունի և հրաժարվել է ամբողջական զբաղվածության ազատական և հայրական դիմակից։ Այս տեսակետից է հայտնաբերվում նրանց միասնությունը․ ներգաղթի սահմանափակումը՝ չնայած նրան, որ ներգաղթյալներին են տրվում ամենադժվար ու անշնորհակալ աշխատանքները, ճնշումը գործարաններում՝ ֆրանսիացիներին ավելի ու ավելի դժվար աշխատանքի հանդեպ «ճաշակը» վերադարձնելու համար, պայքար երիտասարդների դեմ և ճնշում ուսման մեջ, քանի որ ոստիկանական ճնշումն ավելի անթաքույց է դառնում, երբ աշխատաշուկայում պակասում է երիտասարդների կարիքը։ Մասնագիտական դասակարգերի բոլոր տեսակները կներգրավվեն ավելի ու ավելի հստակ ոստիկանական գործառույթներ կատարելու համար․ ուսուցիչներ, հոգեբույժներ, բոլոր տեսակի ուսուցանողներ և այլք։ Կա մի բան էլ, որ Դուք վաղուց հայտարարել եք, և որը կարծում էինք՝ չի կարող լինել․ բանտարգելության բոլոր համակարգերի ամրապնդումը։ Ուրեմն, իշխանության այս ընդհանրական քաղաքականության դեմ մենք տեղային պատասխաններ, հակահարվածներ ենք տալիս, նախաձեռնում ենք ակտիվ և երբեմն կանխարգելող պաշտպանություններ։ Մենք չպետք է միավորենք այն, ինչ ամբողջականացվում է միայն իշխանության կողմում, և ինչը մենք կարողացել ենք ամբողջականացնել մեր կողմում՝ ընդամենը վերականգնելով կենտրոնականության և հիերարխիայի ներկայացուցչական ձևերը։ Դրան հակառակ՝ մեզ անպայման պետք է հաստատել կողմնական կապեր, մի ամբողջ համակարգ կապերի, ժողովրդական բազաների։ Եվ սա է, որ դժվար է։ Համենայն դեպս, իրականությունը մեզ համար չի հասկացվում որպես քաղաքականություն՝ մրցակցության և իշխանության բաշխման ավանդական իմաստով, Կոմունիստական կուսակցության կամ Աշխատանքի ընդհանուր համադաշնության (C.G.T.)[7] միջոցով։ Իրականությունն այն է, ինչ այսօր էֆեկտիվորեն տեղի է ունենում գործարանում, դպրոցում, զորանոցում, բանտում, ոստիկանատանը։ Այսպես, գործողությունը պարունակում է մի տեսակ տեղեկատվություն, որն իր բնույթով լրիվ տարբեր է լրագրերի տեղեկատվությունից (այսպես՝ l’Agence de presse Libération-ի տեղեկատվության տեսակը)[8]:

Ֆուկո—Արդյո՞ք պայքարի համապատասխան միջոց գտնելու այս դժվարությունն այն բանի արդյունքը չէ, որ մենք շարունակ արհամարհում ենք իշխանության խնդիրը: Վերջիվերջո, մենք ստիպված էինք սպասել մինչ XIX դարը, որ սկսեինք հասկանալ, թե ինչ է շահագործումը, և մինչ օրս էլ մենք դեռ պիտի լիովին հասկանանք, թե ինչ է իշխանությունը: Եվ Մարքսն ու Ֆրոյդը չբավարարեցին մեր ցանկությունը՝ հասկանալու այս հանելուկային բանը՝ մեկ տեսանելի, մեկ անտեսանելի, առկա ու թաքցված, ամենուրեք գտնվող, որ անվանում ենք իշխանություն: Կառավարման տեսությունը, նրա մեխանիզմների ավանդական վերլուծությունները չեն սպառում այն բնագավառը, որում իշխանությունը կիրառվում և գործում է: Իշխանության հարցը մնում է լիովին հանելուկ: Ո՞վ է այն իրագործում։ Եվ ո՞ր բնագավառում։ Մենք այժմ ողջամիտ որոշակիությամբ գիտենք, թե ով է մյուսներին շահագործում, ով է շահույթ ստանում, ովքեր են ներգրավված, և գիտենք, թե ինչպես են այդ դրամական միջոցները կրկին ներդրվում: Բայց երբ խոսքը գնում է իշխանության մասին… Մենք գիտենք, որ դա նրանց ձեռքում չէ, ովքեր կառավարում են: Սակայն, իհարկե, իշխող դասակարգ գաղափարը երբեք էլ ճշգրիտ սահմանում չի ստացել և ոչ էլ ունի հոմանիշ հասկացություններ, ինչպիսիք են` «գերիշխել», «տնօրինել», «կառավարել» և այլն: Այս գաղափարները չափից դուրս անորոշ են և վերլուծության կարիք ունեն: Մենք նաև պետք է հետազոտենք այն սահմանները, որոնք դրված են իշխանության իրագործմանը` այն հերթափոխին, որոնցով իշխանությունը գործում է, ինչպես նաև նրա ազդեցության չափը` հիերարխայի և ղեկավարման, հսկողության, արգելքի և հարկադրման տարբեր ձևերի հաճախ անկարևոր մասերին: Ամենուր, ուր կա իշխանություն, իշխանությունը իրագործվում է: Ոչ ոք, կոպիտ ասած, իրավունք չունի իշխելու. և ամեն դեպքում կրքերը միշտ թեժանում են, երբ ոմանք հայտնվում են մի կողմում, իսկ որոշները` մեկ այլ կողմում: Հաճախ դժվար է ճշգրիտ ասել, թե ով է իշխանության գլխին, բայց հեշտ է նկատել, թե ով այն չունի: Եթե Ձեր գրքերի ընթերցումը (սկսած «Նիցշե»-ից, մինչև այն, ինչ թերևս լինի «Կապիտալիզմ և շիզոֆրոնիա»-ում)[9] ինձ համար այդքան կարևոր էր, ապա քանի որ դրանք ինձ հեռու գնացող են երևում այս խնդրի դիրքում․ իմաստի, նշանակվածի, նշանակողի և այլնի այս հին թեմայի տակ վերջապես հարց է ծագում իշխանության մասին, իշխանության ձևերի անհավասարության մասին, նրանց պայքարի մասին։ Ամեն պայքար զարգանում է իշխանության որոշակի օջախի շուրջ (անթիվ մանր օջախներից մեկի, ինչպիսին կարող է լինել ինչ-որ մանր պաշտոնյա, աշելեմի[10] խնամակալ, բանտի տնօրեն, արհմիության պատասխանատու, լրագրի գլխավոր խմբագիր)։ Եվ եթե նշելը այդ օջախները, բացահայտելը դրանք, հանրայնորեն խոսելը նրանց մասին պայքար է, ապա դա նրա համար չէ, որ ոչ ոք տեղյակ չէ դրանից, այլ որովհետև խոսք վերցնելը այդ ենթակայով, ստիպելը տեղեկատվության ինստիտուցիոնալ ցանցին, անվանելը, ասելը, թե ով ինչ է արել, թիրախ նշանակելը իշխանության առաջին շրջումն են, առաջին քայլը իշխանության դեմ այլ պայքարների։ Եթե խոսույթներն իրենք իրենցով, օրինակ, բանտարկյալներինը կամ բանտային բժիշկներինը, պայքարներ են, ապա որովհետև նրանք, գոնե մի պահով, տիրապետում են բանտի մասին խոսելու իշխանությանը, որն այժմ զբաղեցված է ադմինիստրացիաների և նրանց մեղսակից բարեփոխիչների կողմից։ Պայքարի խոսույթը չի հակադրվում անգիտակցականին․ այն հակադրվում է գաղտնիին։ Այս ամենը առաջին հայացքից շատ նշանակալի չի թվում։ Իսկ եթե ավելի՞ն կա։ Կան մի ամբողջ շարք երկիմաստություններ «գաղտնիի», «ներմղվածի», «չասվածի» վերաբերյալ, որ թույլ են տալիս հեշտորեն «հոգեվերլուծել» այն, ինչ պիտի պայքարի հիմք լիներ։ Գաղտնիից ազատվելը թերևս ավելի դժվար է, քան անգիտակցականից։ Երկու թեմա, որոնց մենք հաճախ ենք հանդիպել դեռ երեկ․ «Գրությունը ներմղվածն է» և «Գրությունն իր նշանակությամբ քանդիչ է», կարծում եմ, լիովին մատնում են մի շարք մանիպուլյացիաներ, որոնք անհրաժեշտ է հստակորեն իմանալի դարձնել։

Դելյոզ—Ինչ վերաբերում է Ձեր դրած հարցին, մենք լավ տեսնում ենք, թե ով է շահագործում, ով է շահույթ ստանում, ով է կառավարում, բայց իշխանությունը դեռ ինչ-որ հեղհեղուկ բան է, ես հետևյալ հիպոթեզն առաջ կքաշեմ․ հենց և հատկապես մարքսիզմը որոշում է այս խնդիրը հետաքրքրվածության եզրերով (իշխանությունը պահվում է գերիշխող դասակարգի կողմից, որը սահմանվում է իր հետաքրքրություններով)։ Հանկարծ, այս ժամին մենք հարց ենք ունենում․ ինչո՞ւ է այնպես լինում, որ մարդիկ, որոնք առանձնակի հետաքրքրվածություն չունեն, սերտորեն կապվում են իշխանության հետ, մի կտոր խնդրում դրանից։ Դա տեղի է ունենում գուցե այն պատճառով, որ ներդրումների լեզվով՝ նույնքան տնտեսական որքան անգիտակցական, հետաքրքրությունը վերջանական բառը չէ, կա ցանկության ներդրում, որը բացատրում է, որ մենք անհրաժեշտության դեպքում կարող ենք ցանկանալ ոչ թե հետաքրքրությանը հակառակ, քանի որ հետաքրքրությունը միշտ այնտեղ է հետևում, այնտեղ է, ուր ցանկությունն է, այլ ցանկանալ մի ավելի խորին և ցրված ձևով, քան հետաքրքրությունն է թելադրում։ Պետք է համաձայնել Ռայխի բացականչության հետ․ «Ո՛չ, զանգվածները չեն խաբվել, նրանք ֆաշի՛զմ են ցանկացել այդ պահին»։ Կան ցանկության ներդրումներ, որոնք ձևավորում են իշխանությունն ու տարածում այն, դրանց շնորհիվ իշխանությունը հաստատվում է նույնպես մենթի մակարդակում, ինչպես վարչապետի, և չկա բացարձակ բնույթի տարբերություն իշխանության միջև, որն իրականացնում է մանր մենթը, և իշխանության, որն իրականացնում է նախարարը։ Ցանկության ներդրումների բնույթն է հասարակական մարմնի մեջ, որ բացատրում է, թե ինչից են կուսակցություններն ու արհմիությունները, որոնք տիրապետում էին, պիտի ունենային հեղափոխական ներդրումներ՝ հանուն դասակարգային հետաքրքրությունների, կարող են բարեփոխչական ներդրումներ կամ հետադիմական նախընտրություններ ունենալ ցանկության մակարդակում։

Ֆուկո—Ինչպես Դուք եք ասում, հարաբերությունները ցանկության, իշխանության և հետաքրքրության միջև ավելի բարդ են, քան մենք սովորաբար պատկերացնում ենք, և բնավ պարտադիր չէ, որ նրանք, ովքեր իրականացնում են իշխանությունը, հետաքրքրվածություն ունենան նրա իրականացման մեջ, իսկ նրանք, ովքեր հետաքրքրվածություն ունեն նրա իրականացման մեջ, բնավ չեն իրականացնում այն, և իշխանության ցանկությունը խաղում է իշխանության և հետաքրքրության վրա մի խաղ, որը դեռ եզակի է։ Լինում է, որ ֆաշիզմի ժամանակներում զանգվածները ցանկանում են, որ ոմանք իրագործեն իշխանությունը, ոմանք, ովքեր չեն խառնվում իրենց հետ, քանզի իշխանությունը իրագործվելու է իրենց վրա և իրենց հաշվին, մինչև իսկ իրենց մահը, իրենց զոհաբերումը, իրենց կոտորածը, և նրանք ցանկանում են այդ իշխանությունը, նրանք ցանկանում են, որ այդ իշխանությունն իրականացվի։ Ցանկության, իշխանության և հետաքրքրության այս խաղը դեռ քիչ հայտնի է։ Շատ ժամանակ պետք եկավ հասկանալու համար, թե ինչ է շահագործումը։ Ինչ վերաբերում է ցանկությանը, դա երկար գործ է եղել և մնում։ Հավանական է, որ այսօր մղվող պայքարները, և ապա նաև այս տեղային, շրջանային, ընդհատ տեսությունները, որոնք սկսում են զարգացվել այդ պայքարներում, և որոնք լիովին մի մարմին են նրանց հետ, սկիզբն են իշխանության իրականացման ձևի հայտնագործման։

Դելյոզ—Ուրեմն, ես վերադառնամ հարցին․ այժմյան շարժումը տարբեր օջախներում է, և սա տկարություն և անբավարարություն չէ, քանզի մի որոշակի ամբողջականացումը ավելի պատկանում է իշխանությանն ու հակազդեցությանը։ Օրինակ Վիետնամը մի ահեղ տեղային հակահարված է։ Բայց ինչպե՞ս ստեղծել ցանցեր, բազմակողմանի կապեր այս ընդհատ ակտիվ կետերի միջև՝ մի երկրից մյուսը կամ մի երկրի ներսում։

Ֆուկո—Այս աշխարհագրական ընդհատությունը, որի մասին Դուք խոսում եք, գուցե սա է նշանակում․ քանի դեռ մենք պայքարում ենք շահագործման դեմ, պրոլետարիատն է, որ ոչ միայն տանում է պայքարը, այլև սահմանում պայքարի թիրախները, մեթոդները, տեղերն ու գործիքները, դաշնակցել պրոլետարիատին նշանակում է միանալ նրան իր դիրքերում, իր գաղափարախոսությունում, դա նշանակում է վերցնել նրա կռվի շարժառիթները։ Դա ձուլում է։ Բայց եթե իշխանության դեմ է, որ պայքարում ենք, ապա բոլորը, ում հանդեպ իշխանությունն իրագործվում է որպես զեղծում, բոլորը, ովքեր այն ճանաչում են որպես անհանդուրժելի, կարող են մտնել պայքարի մեջ այնտեղ, որտեղ իրենք են գտնվում և իրենց համապատասխան գործունեությունից (կամ անգործությունից) ելնելով։ Մտնելով այս պայքարի մեջ, որն իրենցն է, որում նրանք կատարելապես գիտեն թիրախը, որտեղ նրանք կարող են որոշել մեթոդը, նրանք մտնում են հեղափոխական ընթացքի մեջ։ Որպես, իհարկե, պրոլետարիատի դաշնակիցներ, որովհետև, եթե իշխանությունն իրագործվում է ինչպես այն իրագործվում է, դա պահպանելու համար է կապիտալիստական շահագործումը։ Նրանք իրոք ծառայում են պրոլետարական հեղափոխության գործին՝ պայքարելով ճիշտ այնտեղ, ուր ճնշումն իրագործվում է իրենց վրա։ Կանայք, բանտարկյալները, զորաբաժնի զինվորները, հիվանդները հիվանդանոցներում, նույնասեռականները սկսել են հատուկ պայքար ընդդեմ իշխանության, հարկադրանքի, հսկողության մասնավոր ձևի, որն իրագործվում է իրենց վրա։ Նրանց այսպիսի պայքարները հեղափոխական շարժման մասն են՝ պայմանով, որ նրանք արմատական են, առանց փոխզիջման կամ բարեփոխականության, առանց նույն այդ իշխանությունը զարգացնելու փորձի՝ ոչ ավելի քան տիտղոսակրի փոփոխության։ Եվ այս շարժումները հարազատ են հենց պրոլետարիատի հեղափոխական շարժմանը այն չափով, որ այն պիտի կռվի բոլոր հսկողությունների և հարկադրանքների դեմ, որոնք ամենուր նորոգում են նույն իշխանությունը։

Այսինքն, պայքարի ամբողջականությունը չի իրականանում, անկասկած, այն ամբողջականացման ձևով, որի մասին Դուք հենց հիմա խոսում էիք, այդ տեսական ամբոջականացման՝ «ճշմարտության» ձևի մեջ։ Այն, ինչ ամբողջականացնում է պայքարը, նույն իշխանության համակարգն է, իշխանության իրագործման և կիրարկության բոլոր ձևերը։

Դելյոզ—Եվ դրա համար մենք չենք կարող դիպչել կիրարկության ցանկացած կետի՝ առանց բախվելու այս ցրված ամբողջությանը, որն այլևս պարտավոր ենք ցանկանալ պայթեցնել՝ սկսելով ամենամանր պահանջից իսկ։ Ամեն պաշտպանություն կամ ամեն մասնակի հեղափոխական հարձակում այս կերպ կապված է աշխատավորական պայքարին։

Ֆրանսերենից թարգմանեց Արթուր Միրզոյանը
բնօրինակ տե՛ս այստեղ


 

[1] “Groupe d’information de prisons”, Ֆուկոյի վերջին երկու հրապարակումները (I, Pierre Riviere և Surveiller et Punir) գալիս են այս ասոցիացիայից

[2] հմմտ․ “Theatrum Philosophicum”, էջ 185, Language, Counter-Memory, Practice.

[3] նկատի ունի Ֆրանսիայում 1968 թվականի «կարմիր մայիսի» իրադարձությունները

[4] տե՛ս L’Ordre du discours էջ 47-53, Language, Counter-Memory, Practice.

[5] Ղենե Պլևենը Ֆրանսիայի վարչապետն էր վաղ 1950-ականներին

[6] նկատի ունի Ֆուկոյի՝ Ա․ Գլյուկսմանի և Բ․ Անղի-Լեվիի հետ խոսակցությունը, «Ժողովրդական արդարադատության մասին։ Վեճ մաոիստների հետ»։ Տե՛ս ներկա հրատարակությունը, էջ 19-65

[7] “Confederation Generale de Travailleurs”

[8] Ազատագրում լրատվական ծառայություն

[9] Nietzsche et la Philosophie (Փարիզ, P.U.F., 1962) և Capitalisme et schisophrenie, Ա հատոր, Anti-Oedipus, Ֆ․ Գուատտաղիի հետ համագործակցությամբ (Փարիզ, Editions de Minuit, 1912)

[10] HLM, Habitations à Loyer Modéré — չափավոր վարձու բնակարաններ

Leave a Reply

Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով